Isaac Newton

Isaac Newton (1642/1643–1727) wuxuu ahaa xisaabyahan, fiisigiste iyo cilmi-baare Ingiriis ah. Wuxuu qeexay saddexda sharci ee dhaqdhaqaaqa (motion) iyo sharciga cufisjiidadka guud (gravitation) — fikradda ah in walax kasta oo cuf leh ay jiiddo mid kale. Shaqadiisa waxay saldhig u noqotay fiisigiska caadiga ah (classical physics) qarniyo badan.

Newton sidoo kale wuxuu ka mid ahaa dadka horumariyey xisaabta isbeddelka ee la yiraahdo calculus, oo lagu qiyaaso xawaaraha isbeddelka iyo bedka hoos yaal xariiqda. Waxaa jira muran taariikhi ah oo u dhexeeya isaga iyo xisaabyahanka Jarmalka ah Gottfried Wilhelm Leibniz oo ku saabsan cidda marka hore samaysay habkaas.

Nolosha iyo waxbarashada

Newton wuxuu ku dhashay gobolka Lincolnshire ee Ingiriiska. Wuxuu wax ku bartay Jaamacadda Cambridge, oo uu markii dambe ka noqday borofisar xisaabeed. Waxaa lagu sheegaa in xilligii daacuunku xiray jaamacadda uu guriga ku sameeyey qayb weyn oo ka mid ah fikradihiisii ugu horreeyay ee cufisjiidadka, iftiinka iyo xisaabta.

Principia iyo sharciyada dhaqdhaqaaqa

Buugga uu ku caanka yahay waa Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica (1687). Buuggu wuxuu ku soo bandhigay saddex sharci: (1) walax dhaqdhaqaaqa ku jirta ama xasilloon waxay sii ahaanaysaa sidaas ilaa xoog ka saameeyo; (2) isbeddelka dhaqdhaqaaqu wuxuu ku xiran yahay xoogga la saaray iyo cufka walaxda; (3) xoog kasta wuxuu leeyahay mid ka soo horjeeda oo le'eg. Isla buugga ayuu ku muujiyey sida sharci keliya oo cufisjiidad ah loogu sharxi karo dhaqdhaqaaqa dayaxa, meerayaasha iyo walxaha dhulka ku dhaca.

Iftiinka iyo aaladaha

Newton wuxuu tijaabooyin ku sameeyey iftiinka isagoo isticmaalaya birisim (prism), wuxuuna muujiyey in iftiinka cad uu ka kooban yahay midabyo kala duwan. Wuxuu kaloo dhisay tallo-eeg (telescope) muraayad-adeegsi ah oo lagu magacaabo telescope-ka Newton-ka, kaas oo iftiinka isugu keena muraayad halkii uu isticmaali lahaa oo keliya galaas.

Shaqooyin kale iyo saamayn

Newton wuxuu waqti badan geliyey cilmiga kiimikada hore ee alchemy iyo daraasaad diimeed iyo taariikheed. Wuxuu kaloo hawlo dowladeed qabtay, oo uu maamulay Guriga Lacagta ee Ingiriiska (Royal Mint), waxaana la doortay madaxweynaha Ururka Cilmiga ee Royal Society. Qarnigii 20-aad, aragtiyaha Albert Einstein ee is-dhaafsiga (relativity) iyo fiisigiska kuwaantamka ayaa muujiyey in sharciyada Newton ay saxsan yihiin oo keliya xaalado gaar ah — xawaare hooseeya iyo cufisjiidad aan aad u xoog badnayn — laakiin weli waa kuwo si weyn loo isticmaalo injineernimada iyo cilmiga hawada.