Jaad

Jaad (sidoo kale loo yaqaan qaad, qaadka, miira ama mirqaan) waa geed ama geedo dhaadheer oo magaciisa sayniska yahay Catha edulis. Caleentiisa iyo laamihiisa cusub ee jilicsan ayaa dadku calaliyaan si ay u helaan saameyn kicin ah (stimulant). Wuxuu ku baxa dhulalka buuraleyda ah ee Itoobiya, Kenya, Yemen iyo qeybo ka mid ah Soomaaliya, laakiin waxaa la isticmaalaa meelo ka ballaaran taas oo ay ka mid tahay bulshooyinka qurbaha ku nool.

Isticmaalka jaadka wuxuu leeyahay dhinac bulsho ah oo weyn: dadka waxay meel isugu yimaadaan, wada fadhiyaan saacado badan, kana wada hadlaan siyaasadda, ganacsiga iyo arrimaha maalinlaha. Sidoo kale wuxuu qeyb muhiim ah ka yahay dhaqaalaha dalal badan, maadaama beeridda iyo ganacsigiisa ay shaqo iyo dakhli u tahay tiro badan oo beeraleyda, gaadiidleyda iyo iibiyeyaasha.

Dhirta iyo koritaanka

Catha edulis waa geed ka tirsan qoyska Celastraceae. Wuxuu si fiican u baxa dhul sare (buuraley), roob dhexdhexaad ah iyo ciid biyo ka dhaqaaqda. Marka geedka la beero, waxaa laga soo goosan karaa sanado badan. Caleenta cusub ayaa qiimo ugu sarreeya, sababtoo ah waxyaabaha kicinta leh ayaa yaraada marka caleenta engegto. Taasi waa sababta jaadka loo gaadhsiiyo suuqa si degdeg ah, marar badan waaberiga ama duhurkii ee maalinta la soo goostay.

Saameynta jirka

Waxyaabaha ugu firfircoon ee jaadka waxaa ka mid ah cathinone iyo cathine, kuwaas oo qaab-dhismeedkooda kiimikada ah u dhow yahay amfetamiinada. Saameynta caadi ah waxaa ka mid ah kordhinta feejignaanta, hadal badan, xanuun-yaraan dareenka gaajada iyo hurdo-diidmo. Marka calaalidda dhammaato, dadka qaar waxay dareemaan daal, niyad-jab ama walaac. Isticmaal joogto ah waxaa lala xiriiriyaa dhibaatooyinka afka iyo caloosha, cadaadis dhiig sare iyo ku-tiirsanaan dhinaca maskaxda ah.

Dhaqaalaha iyo ganacsiga

Jaadka wuxuu yahay dalag lacag caddaan ah keena. Itoobiya iyo Kenya waa saldhigyada ugu waaweyn ee soo saarista loogu talagalay suuqyada dibadda, halka Yemen ay ku isticmaasho intii badan gudaha. Silsiladda ganacsiga waxay ku tiirsan tahay gaadiid degdeg ah — baabuur iyo diyaarado — sababtoo ah alaabtu waa mid si dhaqso ah u tayo-dhinta. Beeridda jaadka waxaa marar badan lala xiriiriyaa doodo ku saabsan isticmaalka dhulka iyo biyaha, gaar ahaan meelaha uu ku beddelay dalagyada cuntada.

Sharciga iyo siyaasadda

Xaaladda sharciga ah aad bay u kala duwan tahay dalka iyo dalka. Dalal badan oo Geeska Afrika iyo Peninsula Carabta ah waa sharci, oo canshuur laga qaato. Dalal kale, oo ay ka mid yihiin Sacuudi Carabiya, Boqortooyada Ingiriiska, Maraykanka, Kanada iyo qeybo badan ka mid ah Yurub, waxay mamnuuceen ama xaddideen. Mamnuucyada la sameeyay dalalka reer galbeedka waxay saameyn ku yeesheen dakhliga beeraleyda dhoofinta ku tiirsanaa, waxayna dood siyaasadeed ka dhalisay.