Keyn

Keyn (ama duur/hawd) waa deegaan dabiici ah oo ka kooban geedo waaweyn oo tiro badan oo isku dhow u baxay, iyadoo laamaha iyo caleemaha kor ka xiran yihiin oo hoos u dhigaan iftiinka gaaraya dhulka. Keynta lama sheegi kaliya geedo badan; waa nidaam nooleyaal ah oo ay ku wada nool yihiin geedo, cawska, xayawaan, shimbiro, cayayaan, bakteeriya iyo fangas, kuwaas oo isku xiran yihiin cunto iyo hoy.

Keynaha waxay ka baxaan meelo roobka iyo heerkulka ay ku habboon yihiin koritaanka geedaha waaweyn. Sidaas darteed keynaha ugu qoto dheer waxay badanaa ku yaalliin gobollada dhexe ee dhulbaraha ku dhow iyo gobollada qabow ee waqooyiga. Meelaha roobkooda yar sida saxaraha iyo baadiyaha oo qalalan, geedaha kala fog waxay samaystaan hawd fiiqan (dhiro) oo aan lagu tirin keyn buuxda.

Noocyada keynta

Keynaha waxaa loo kala saaraa iyadoo lagu salaynayo cimilada iyo noocyada geedaha. Keyntii roobaadka kulaylaha (tropical rainforest) waxay leedahay noole-kala-duwanaan aad u sarreysa iyo caleemo aan sanadka oo dhan dhicin. Keynta caleen-ballaaran ee cimilada dhexe waxay caleemaha iska ridda xilliga jiilaalka. Keynta xanjo-lahaan ah ee waqooyiga (taiga) waxay ku badan tahay geedo caleemo-irbadeed sida biroos iyo pine.

Qaab-dhismeedka

Keyn qaan-gaar ah waxay caadi ahaan lakabyo leedahay: dusha sare oo ah geedaha ugu dhaadheer, lakabka caleemaha guud (canopy), lakabka hoose ee geedo yaryar iyo laan-guduud, iyo dhulka oo leh caws, dhogor-dhul iyo caleemo qudhmay. Lakab kasta wuxuu leeyahay xayawaan gaar ah oo ku noolaada. Ciiddu waxay ka faa'iidaysataa caleemaha iyo geedaha burburay oo u rogma cunto dhirta.

Waxtarka deegaanka

Keynaha waxay qaataan kaarboon laba-ogsaydh ah oo ay ku kaydiyaan jirridda, xididdada iyo ciidda, taasoo saameyn ku leh heerkulka caalamka. Waxay sidoo kale hoos u dhigaan xoogga roobka, xakameeyaan qulqulka biyaha, ka hortagaan nabaad-guurka ciidda, oo ay tahay isha biyaha ilo iyo webiyada badan. Dad tiro badan ah waxay keynaha ka helaan xaabo, alwaax, dawooyin dhirta laga sameeyo, miro iyo daaq.

Cadaadiska iyo maaraynta

Cadaadisyada ugu waaweyn ee keynaha waxaa ka mid ah goynta geedaha si loo helo dhul beeraha ama daaqa, dhuxul-samaynta, dabka keynta, iyo isbeddelka cimilada. Marka keyn baaba'o, noolaha ku tiirsan waxay lumiyaan hoyga, ciidduna nugul noqoto. Talaabooyinka maaraynta waxaa ka mid ah beerashada geedo cusub, xadaynta goynta, xakameynta dabka, iyo isticmaalka waara oo bulshada deegaanka lagu daro.