Kobalti

Kobalti (calaamadda kiimikada: Co) waa curiye bir ah oo lambarkiisa atamku yahay 27. Waa bir adag, midab cawlan-buluug ah leh, oo birlab-noqon karta (ferromagnetic) — taas oo la micno ah in ay birlab u dhaqmi karto sida bir iyo nikel. Waxa uu ka mid yahay kooxda birta kulul (transition metals) ee jadwalka xilliyeed.

Dabeecadda dhexdeeda, kobalti si dhif ah ayuu keligiis u soo baxaa. Inta badan waxa laga helaa macdano isku dhafan oo uu la jiro nikel iyo naxaas, waxaana badanaa lagu soo saaraa sidii wax dheeraad ah oo ka soo baxa qodista naxaasta iyo nikelka.

Sifooyinka fiisigiska iyo kiimikada

Kobalti waa bir adag oo heerkul aad u sarreeya ku dhalaalaysa. Waxa uu leeyahay birlab-nimo joogto ah oo sii socota ilaa heerkul aad u sareeyo, taas oo ka dhigaysa mid la isticmaalo qalabka birlabta ee shaqeeya jawi kulul. Kiimikaad ahaan, kobalti wuxuu badanaa yeeshaa xaalado oksideyn oo +2 iyo +3 ah. Xeryahiisa qaar waxay bixiyaan midab buluug ah oo caan ah.

Isticmaalka

Isticmaalka ugu weyn ee maanta wuxuu ku jiraa baytariyada laytiyam-ayoon (lithium-ion), halkaas oo kobalti loo isticmaalo qayb ka mid ah katood-ka (electrode-ka togan). Sidoo kale waxa loo isticmaalaa bir-isku-dhafyo (superalloys) oo loogu talagalay mishiinnada diyaaradaha, waayo way u adkeystaan kulaylka. Qaybo kale: qalab birlab ah, catalyst-yada warshadaha kiimikada, iyo midabeynta dhalada iyo dheriga.

Nafaqada iyo caafimaadka

Kobalti waa qayb ka mid ah fiitamiin B12 (cobalamin), taas oo jidhka bini'aadamku ugu baahan yahay tiro yar. Sidaas darteed waxa loo tiriyaa curiye nafaqo ahaan lagama maarmaan ah, laakiin qaddar badan oo laga qaato way waxyeello leedahay.

Soo saarista iyo su'aalaha la xiriira

Qayb weyn oo ka mid ah kobaltiga adduunka waxaa laga soo saaraa Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Kongo. Hab-soo-saarka macdanta halkaas, oo ay ku jirto qodista gacanta ee yaryar, ayaa noqotay mowduuc ay dood ka taagan tahay xagga shaqada carruurta iyo ammaanka shaqaalaha. Baahida baytariyada gaadhiyaha korontada awgeed, warshadaha qaar waxay raadinayaan qaabab ay kobaltiga ku yareeyaan ama ku beddelaan.