Kober

Kober (Ingiriisi: copper; Carabi: نحاس) waa bir (macdan) leh calaamadda kiimikada Cu. Wuxuu leeyahay midab guduud-jaale ah oo gaar ah, waana mid ka mid ah biraha yar ee aan midabkoodu caddaan ama cawlaan ahayn. Kober waa mid jilicsan oo la taaban karo, la saari karo xariiqyo dhuuban (wire), lana garaaci karo si uu u noqdo saanad.

Sifada ugu muhiimsan ee kober waa in uu si fiican u gudbiyo korontada iyo kulaylka. Sababtaas awgeed waxaa loo isticmaalaa fiilooyinka korontada, qalabka guryaha, iyo tuubbooyinka biyaha. Kober waxaa kaloo lagu daraa biro kale si loo sameeyo isku-dhafyo (alloy), oo ay ka mid yihiin naxaasta (bronze, kober iyo tin) iyo birta jaalaha ah (brass, kober iyo zinc).

Sifooyinka jireed iyo kiimiko

Kober wuxuu ka mid yahay biraha kala-guurka ah (transition metals) ee jadwalka xilliyeed. Marka hawada iyo qoyaanka lala kulmo, dusha sare waxaa ka samaysma lakab cagaaran oo ilaaliya birta hoose inay sii daadato — taas ayaa lagu arkaa saqafyada iyo taallooyinka duugga ah. Kober si fudud uma milmo biyaha, laakiin wuxuu falgal la sameeyaa aashitooyinka qaarkood.

Taariikhda isticmaalka

Kober waa mid ka mid ah biraha ugu horreeya ee dadku isticmaalaan, maxaa yeelay marmar waxaa lagu helaa qaab saafi ah oo dhulka ku dhex jira. Xilligii taariikhda hore, isku-darka kober iyo tin ayaa keenay naxaasta, taasoo la isticmaalay hub iyo qalab beereed. Xilligaas ayaa taariikhyahannadu ugu yeeraan xilliga naxaasta (Bronze Age).

Soo-saarka iyo warshadaha

Kober waxaa laga soo saaraa macdanta dhulka lagu qodo, kadibna lagu safeeyo habab kulayl iyo koronto isticmaalaya (electrolysis). Waddamada waaweyn ee soo saara waxaa ka mid ah Chile, Peru iyo Congo Demokraatiga. Kober waa mid dib loo warshadayn karo (recycling) iyada oo tayadiisu aanay hoos u dhicin, taasoo ka dhigaysa ilo dib loo isticmaali karo.

Doorka nolosha

Kober waa nafaqo yar oo lagama maarmaan u ah jidhka bini'aadamka; wuxuu ka qayb qaataa shaqada ensaymyada qaarkood iyo samaynta dhiigga. Xaddi aad u badan ayaa waxyeello leh. Xayawaanka qaarkood, sida faataxada badda (octopus) iyo aargoosto, kober ayaa dhiiggooda ku shaqeeya halkii birta, taasoo dhiiggoodu buluug u ekaado.