Lo'

Lo' (mid keliya: sac) waa xayawaan naas-nuujiye ah oo ka mid ah qoyska Bovidae, oo bini'aadamku waagii hore soo dhaqday. Waa xayawaan cawska cuna oo leh caloosha afar-qaybood ah, taas oo u suurtagelisa inuu dheefshiido geedaha adag ee cawska ah. Lo'da waxaa loo dhaqdaa caano, hilib, harag iyo digo, meelo badanna waxaa loo isticmaalaa jiid iyo shaqo beereed.

Nooca ugu badan ee la dhaqdo waxaa lagu magacaabaa Bos taurus, halka nooca gumburiga leh ee kulaylaha ku habboon (zebu) badanaa loo bixiyo Bos indicus. Labada nooc way isku tallaabi karaan, taasina waxay keentay noocyo isku-dhafan oo badan oo Afrika iyo Aasiya laga helo.

Astaamaha jirka

Sacu wuxuu leeyahay caloosha afar qaybood: rumen, reticulum, omasum iyo abomasum. Cawska la cuno ayaa marka hore rumenka lagu kaydiyaa, halkaas oo bakteeriyo iyo noole yaryar kale ay ku burburiyaan sellulooska. Ka dib xayawaanku wuu soo celiyaa cuntada oo mar labaad ayuu ruugaa — habkan waxaa lagu magacaabaa calool-celin (ruminating). Lo'du waxay caadi ahaan leeyihiin geeso, laakiin noocyo qaar geeso ma leh. Midabka, cabbirka iyo qaabka gumburiga way ku kala duwan yihiin noocyada.

Taranka iyo koritaanka

Sacu wuxuu uur qaataa muddo dhow sagaal bilood. Badanaa hal weyl ayuu dhalaa mar kasta. Weyshu waxay caano nuugtaa bilo, ka dibna waxay u gudubtaa cunto cawseed. Dheddigga marka ay dhasho ayay caano bilaabaa; xaddiga caanaha wuxuu ku xiran yahay nooca, cuntada iyo daryeelka.

Muhiimadda dhaqaale iyo bulsho

Lo'du waa mid ka mid ah xoolaha ugu muhiimsan dhaqaalaha adduunka. Waxay bixisaa caano loo beddelo subag, burcad iyo farmaajo, iyo hilib. Haragga waxaa laga sameeyaa maro-adag (kabo iyo boorso). Digada waxaa loo isticmaalaa bacrimin ama shidaal. Dalal badan oo Afrika ah, oo Soomaaliya ku jirto, lo'du waxay ka mid tahay hantida ugu weyn ee reer-guuraaga, waxayna qayb ka tahay yarad, magdhow iyo xiriirka qabiil iyo qoys.

Lo'da Soomaaliya

Soomaaliya, lo'da waxaa inta badan lagu dhaqaa gobollada koonfureed ee ku dhow webiyada Jubba iyo Shabeelle, iyo qaybaha roobka badan. Noocyada maxalliga ah waxay u adkeysan karaan kulaylka iyo abaarta. Lo'da waxay qayb ka tahay dhoofinta xoolaha nool ee dalka, in kastoo ariga iyo geela ay badanaa ka sarreeyaan tirada la dhoofiyo.

Caafimaadka iyo cudurrada

Lo'da waxaa saameeya cudurro badan oo faafa, sida cudurka afka iyo cagaha, iyo cudurro shilinta iyo cayayaanka ay qaadaan. Talaal iyo daaweyn ka hortag ah ayaa lagu maareeyaa meelaha adeegga xannaanada xoolaha uu ka jiro. Abaaruhu waxay yareeyaan daaqa iyo biyaha, taasoo hoos u dhigta caanaha iyo caafimaadka xoolaha.