Maangaarnimada (Ingiriisi: neurodiversity) waa fikrad sheegaysa in kala duwanaanshaha habka maskaxdu u shaqeeyso — sida barashada, isgaarsiinta, feejignaanta iyo dareenka — yahay qayb caadi ah oo ka mid ah kala duwanaanshaha dadka, ma aha oo keliya liidasho ama cillad la saxo. Erayga wuxuu isugu jira sharraxaad cilmiyeed iyo hab siyaasadeed oo ku dooda in bay'ada iyo nidaamyada bulshada la habeeyo si ay u waafaqaan dad kala duwan.

Fikradda waxaa badanaa lala xiriiriyaa duruufo sida autism-ka, ADHD (yaraanta feejignaanta iyo firfircoonaanta xad-dhaafka ah), dyslexia (dhibaatada akhriska), dyscalculia, dyspraxia iyo Tourette. Kooxo u ololeeya ayaa isticmaala erayga si ay ku muujiyaan in dadkaas leeyihiin hab shaqo maskaxeed kala duwan, oo mararka qaar leh xoogag gaar ah, isla markaana leh baahiyo taageero ah.

Asalka erayga

Erayga Ingiriisiga ah 'neurodiversity' waxaa la soo saaray sannadihii 1990-meeyadii, waqti ay dhaqdhaqaaqyada u ololeeya xuquuqda dadka autism-ka leh — gaar ahaan kooxo internetka isku xiray — ay ku doodeen in autism-ka lagu sharraxo kala duwanaansho, ma aha cudur oo keliya. Sharraxaadda taariikhda erayga waxaa badanaa lala xiriiriyaa qoraalada Judy Singer iyo qoraayo kale ee xilligaas, inkastoo asalka saxda ah lagu dooddo.

Hubanti la'aanTaariikhda saxda ah iyo qofka ugu horreeyay isticmaalay erayga waa arrin lagu dooddo qoraallada cilmiga; halkan lagu soo koobay oo keliya waxa guud ahaan lagu raacsan yahay.

Modelka bulshada iyo modelka caafimaadka

Maangaarnimada waxay ku tiirsan tahay farqiga u dhexeeya laba hab. Modelka caafimaadku wuxuu diirradda saaraa cilladda shakhsiga oo daaweyn u baahan. Modelka bulshadu wuxuu ku doodaa in caqabadaha badanaa ka yimaadaan qaabka bay'ada, iskuulka iyo shaqada loo dhisay. Marka la raaco modelka bulshada, xalku wuxuu ku jira wax ka beddelka nidaamyada — tusaale, waqti dheeraad ah imtixaannada, deegaan sanqadh yar leh, ama qorshe barasho shakhsi ah.

Isticmaalka iyo doodaha

Erayga waxaa la isticmaalaa iskuullada, shaqooyinka iyo siyaasadaha xuquuqda naafada. Shirkado qaar ayaa bilaabay barnaamijyo shaqaalaysiin ah oo diiradda saaraya xirfado gaar ah. Dhinaca kale, dood ayaa ka jirta: qaar ka mid ah waalidiinta iyo takhaatiirta waxay ka digaan in fikradda maangaarnimada ay yarayn karto muhiimadda daryeelka iyo taageerada dadka leh baahiyo culus, sida kuwa u baahan kaalmo maalinle. Qaar kale waxay ku doodaan in labada hab la isku dari karo: aqoonsiga kala duwanaanshaha iyo bixinta daaweyn iyo taageero marka loo baahdo.

XusuusinAf-Soomaaliga weli ma leh eray hal ah oo la aqbalay; waxaa la isticmaalaa 'maangaarnimo', 'maangaar' iyo 'khalkhal'. Erayga 'khalkhal' waxaa loo arki karaa mid qiimeyn xun leh, sidaas darteed qaar waxay door bidaan 'maangaarnimo'.

Qeybaha:401 eray · 0 ilo