Midabtakoor
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
153 luqadood
Midabtakoor (sidoo kale loo yaqaan midab kala-sooc) waa fikrad iyo dhaqan lagu kala saaro dadka iyadoo lagu salaynayo midabka maqaarka, asalka qowmiyadeed ama sinjiga. Waxa uu ku dhisan yahay caqiido sheegaysa in koox bini'aadam ah ay tabar ama qiimo ka sarreyso koox kale, taasoo lagu caddeynayo sifooyin dhaxal ah oo la sheego. Cilmiga bayoolajiga casriga ah ma taageero qaybinta dadka oo loo kala saaro 'jinsiyado' bayoolaji ah oo kala go'an; kala duwanaanshaha hidde-sidaha bini'aadamku wuxuu ku badan yahay kooxaha gudahooda, ma aha inta u dhexeysa.
Midabtakoorku wuxuu ka muuqan karaa heerar kala duwan: dhaqanka shakhsiyeed (hadal, weerar, iska-fogeyn), hay'adaha (shaqo-siin, guri-kiro, waxbarasho, booliis iyo maxkamado), iyo sharciga qoran ee qaar ka mid ah taariikhda dawladaha. Cilmi-bulsheedka waxaa loo kala saaraa midabtakoor toos ah iyo mid hay'adeed (institutional racism), oo ah marka nidaamyo shaqeynaya ay natiijo kala duwan u dhaliyaan kooxo, xitaa haddii aan qof gaar ah ula jeedin.
Asal taariikheed
Kala-soocidda dadka waa mid taariikh dheer leh, laakiin qaabkeeda casriga ah ee 'jinsiyad' ku salaysan wuxuu xoojiyay xilligii isu-tegga Yurub, ganacsiga addoonsiga Atlantigga iyo gumeysiga. Aqoonyahanno qarniyadii 18-aad iyo 19-aad ayaa isku dayay inay bini'aadamka u kala qaybiyaan koox bayoolaji ah oo darajo leh, fikirkaas oo markii dambe loo isticmaalay caddeyn siyaasadeed. Fikradaha 'eugenics' ee bilowgii qarniga 20-aad ayaa sii xoojiyay, waxaana ugu daran ee lagu dhaqan geliyay dabaqadda Naasiyiinta Jarmalka ee 1933–1945.
Nidaamyo sharci ku salaysan
Waxaa jiray dawlado midabtakoorka sharci ka dhigtay. Koonfur Afrika waxay 1948 ilaa horraantii sagaashameeyada dhaqan gelisay nidaamka apartheid, oo kala saaray degganaanshaha, waxbarashada, guursiga iyo xuquuqda codbixinta. Mareykanka waxaa ka jiray sharciyada Jim Crow ee koonfurta oo kala saaray goobaha dadweynaha, kuwaas oo la burburiyay 1950-meeyadii iyo 1960-meeyadii kaddib dhaqdhaqaaqa xuquuqda madaniga. Dalal gumeysi ahaan la maamulay ayaa sidoo kale lahaa sharciyo dadka asaliga ah xaqooda ka xaddiday.
Sharciga caalamiga ah
Baaqa Caalamiga ah ee Xuquuqda Aadanaha (1948) wuxuu mamnuucay kala-soocidda salka ku haysa jinsiyad ama midab. Qaramada Midoobay waxay 1965 ansixisay Heshiiska Ciriirinta Nooc kasta oo Takoor Jinsiyadeed (ICERD), kaas oo dhalinaya guddi la socda hirgelinta. Dalal badan ayaa haysta sharciyo gudaha ah oo mamnuucaya nacayb-kicin iyo takoor shaqo iyo adeeg.
Foomamka maanta jira
Maanta midabtakoorku badanaa ma aha mid sharci ku qoran, balse wuxuu ku muuqdaa kala duwanaansho tirakoob leh: heerka shaqo-la'aanta, helitaanka caafimaadka, xiritaanka, iyo galitaanka guriyeynta. Waxaa sidoo kale jira nacayb-kicin baraha bulshada ah iyo weerarro ka dhan ah muhaajiriin iyo laga tirada badan yahay. Aqoonyahannada qaarkood waxay isticmaalaan ereyada 'xenophobia' (nacaybka shisheeyaha) iyo 'ethnocentrism' si ay u kala saaraan ifafaalayaal isku dhow.