Nafaqodarro
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
120 luqadood
Nafaqodarro (oo sidoo kale loo yaqaan cunto-xumi) waa xaalad ka dhalata in qofku helo nafaqooyin ka yar ama ka badan intii jirkiisu u baahnaa, ama uu helo isku-dhaf aan dheellitirnayn. Erayga wuxuu ku jiraa labada dhinac: yaraanta cuntada iyo nafaqooyinka (undernutrition) iyo sidoo kale culeys-badnaanta miisaanka iyo buurnaanta (overnutrition).
Nafaqodarradu ma aha oo kaliya arrin cunto la'aan ah. Waxay xiriir la leedahay cudurada faafa sida shubanka iyo cudurada neefsashada, biyaha aan nadiifka ahayn, fayodhowrka, daryeelka caafimaadka, iyo xaaladaha dhaqaale iyo bulsho. Caruurta yar iyo haweenka uurka leh ayaa ugu nugul.
Noocyada nafaqodarrada
Yaraanta nafaqada waxaa loo kala saaraa dhowr qaab. 'Caatanimo' (wasting) waa marka miisaanku aad uga hooseeyo dhererka, taasoo muujinaysa nafaqodarro dhow. 'Gaabnaan' (stunting) waa dhererka oo ka hooseeya heerka da'da, oo muujinaysa nafaqodarro muddo dheer socotay. 'Miisaan-yaraan' (underweight) waa isku-darka labadaba. Waxaa kale oo jira nafaqodarro cayriin ah sida kwashiorkor (oo la xiriirta yaraanta borotiinka, waxaana lagu garto barar) iyo marasmus (yaraan guud oo tamar ah).
Nafaqooyinka yar-yar
Marka laga soo tago tamarta iyo borotiinka, waxaa jira nafaqodarro ka timaadda yaraanta macdanaha iyo fitamiinnada (micronutrients). Kuwa ugu caansan waa yaraanta birta (oo keenta dhiig-yari), fitamiin A (oo saameysa aragga iyo difaaca jirka), aayoodhiin (oo saameysa hormoonnada qanjirka thyroid iyo koritaanka maskaxda), iyo sinkiga. Yaraantani waxay dhici kartaa xataa qof miisaankiisu caadi yahay.
Saameynta
Caruurta ku dhex korta nafaqodarro waxay la kulmaan difaac jirreed oo daciif ah, taasoo kordhisa halista cudurada. Gaabnaanta muddada dheer waxay saameyn ku yeelan kartaa horumarka maskaxda iyo waxbarashada, waxayna raacdaa qofka ilaa qaan-gaarnimada. Haweenka nafaqodarrada qaba ee uur leh waxay dhali karaan carruur miisaan-yar.
Daaweyn iyo ka-hortag
Nafaqodarrada cayriin ee caruurta waxaa lagu daaweeyaa cunto gaar ah oo tamar iyo nafaqo badan leh, oo qaarkood la cuni karo guriga (sida cuntooyinka la diyaariyay ee la cuno sida ay yihiin). Kiisaska ay ku dheehan yihiin caqabado caafimaad waxay u baahan yihiin daaweyn isbitaal. Ka-hortagga wuxuu ku salaysan yahay naas-nuujinta bilaha hore, cunto dheellitiran oo ku habboon da'da, tallaalka, biyo nadiif ah, iyo daryeel caafimaad oo la heli karo.