Qarnigii 11aad miilaadiga ka hor

Qarnigii 11aad miilaadiga ka hor (M.H.) waa muddada u dhaxaysay sannadka 1100 M.H. iyo 1001 M.H. Waa xilli ku beegan kala guurka ka dhex maray dhammaadkii xilligii naxaasta dambe (Late Bronze Age) iyo bilowgii xilligii birta ee Bariga Dhexe iyo Badda Dhexe. Boqortooyooyin badan oo weyn oo qarniyadii ka horreeyay xukumayay ayaa la kala jajabiyay ama itaal darreeyay, halka bulshooyin yaryar oo maxalli ah ay meelahoodii buuxiyeen.

Isbeddelka ugu muuqda ee qarnigan waa in nidaamyadii dhaqaale ee ku tiirsanaa ganacsi fog oo naxaas iyo qasab (tin) keenaya ay xumaadeen. Taas awgeed, birta oo laga heli karo il maxalli ah ayaa si tartiib ah loogu beddelay qalabka beeraha iyo hubka. Isbeddelkani ma ahayn mid isku mar ah; goobo kala duwan ayuu waqtiyo kala duwan ka dhacay.

Bariga Dhexe

Boqortooyadii Xitiitiga ee Anatolia horay ayay u burburtay, waxaana ka hadhay dowlado yaryar oo Neo-Xitiiti ah oo ku kala firirsan koonfurta Anatolia iyo waqooyiga Suuriya. Asuur waxay ku sii jirtay xoog dhexdhexaad ah laakiin waxay la kulantay cadaadis ka yimid qabaa'ilka Aramiyiinta ah ee galay dhulalka Furaat. Baabuloon iyo Ciraaq koonfureed sidoo kale waxay soo mareen xilli xukun jajaban.

Xeebta Kanaan iyo Lubnaan, magaalo-dowladaha Finiiqiyiinta sida Tir, Siidoon iyo Bibloos ayaa bilaabay inay ka faa'iidaystaan banaanka ganacsiga badda ee ay ka tageen dowladihii weynaa. Halkaas ayaa sidoo kale laga soo saaray far xarfeed (alphabet) oo dabadeed saameyn ku yeeshay farta Giriigga.

Masar

Masar waxay ku jirtay dhammaadkii Boqortooyadii Cusbayd. Awoodda boqorka Tiibis waxay hoos u dhacday, iyadoo wadaaddada sare ee Amun ay xukun dhab ah ku yeesheen koonfurta, halka waqooyiga laga maamulay Tanis. Kala qaybsanaantaas ayaa horseeday muddada la yidhaahdo Xilliga Kala-guurka Saddexaad.

Giriigga iyo Yurub

Giriigga, dhaqankii Miikeeniyaanka wuu dumay: qasriyadii, diiwaanadii farta Linear B, iyo ganacsigii fogaa way baaba'een. Muddadan waxaa badanaa loo yaqaan 'qarniyadii mugdiga ahaa' ee Giriigga, taas oo tilmaamaysa yaraanta xog qoran ee la hayo, ee aan macnaheedu ahayn in bulshadu joogsatay. Yurubta dhexe iyo galbeed, dhaqamada xilligii naxaasta dambe ayaa sii socday, iyadoo birta ay si tartiib ah u soo gashay.

Aasiya iyo goobaha kale

Shiinaha, boqortooyadii Zhou hore ayaa xukunka ka qaadatay Shang dhammaadkii qarnigii 11aad, waxayna dhistay nidaam boqortooyo oo dhul u qaybiya qaraabada iyo saaxiibbada. Hindiya waqooyi, xilligii Feedah dambe ayaa socday, iyadoo bulshooyinka beeraha ah ay ku fideen dooxada Ganges.