Qarnigii 12aad
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
1 luqadood
Qarnigii 12aad waa muddada u dhaxaysa sannadaha 1101 iyo 1200 sida ku cad kalandarka Gregorian-ka (nidaamka taariikhaynta ee caalamka hadda badanaa la isticmaalo). Waa qarni ka mid ah bartamihii taariikhda dhexe ee Eurasia, oo lagu gartay koritaan magaalooyin, dhisme cusub oo iskuulo iyo jaamacado ah, iyo isku-xirnaan ganacsi oo ka dhex jirtay Aasiya, Bariga Dhexe iyo Yurub.
Muddadan, awoodaha ugu waaweyn waxaa ka mid ahaa Boqortooyada Byzantine, boqortooyooyinka Islaamka ee Bariga Dhexe iyo Waqooyiga Afrika, boqortooyooyinka Shiinaha ee Song iyo Jin, iyo dowlado yaryar oo Yurub ah oo ku dhisan nidaamka feudal-ka (habka dhulka lagu qaybiyo mudnaan iyo adeeg milatari). Isbeddello diimeed, sharci iyo tignoolajiyadeed ayaa isku mar socday.
Yurub
Yurub waxaa ka jiray kordhis dadweyne iyo beeraleyd, taasoo keentay in magaalooyin badan kobcaan. Waxaa ballaadhay dhisitaanka kaniisadaha waaweyn, gaar ahaan qaabka Romanesque iyo bilowga qaabka Gothic. Iskuulo waxbarasho oo kaniisad ku xidhan ayaa isu beddelay xarumo aqooneed oo hordhac u ahaa jaamacadaha hore, sida kuwa Bologna iyo Paris. Sharciga Roomaanka iyo sharciga kaniisadeed (canon law) waa dib loo habeeyey.
Bariga Dhexe iyo dagaallada Crusades
Qarnigan waxaa lagu arkay olole militari oo dhowr jeer ah oo ka yimid Yurub oo loo yaqaan Crusades, kuwaas oo ku wajahnaa Levant-ka. Dowlado Crusader ah ayaa muddo joogay xeebaha bari ee Mediterranean-ka, halka hoggaamiyeyaal Muslim ah, gaar ahaan Salaaxuddiin Ayuubi, ay dib u soo ceshadeen Qudus sannadkii 1187. Isku-dhacyadan waxay sidoo kale kordhiyeen isweydaarsiga ganacsi iyo aqooneed ee labada dhinac.
Aasiya
Shiinaha, boqortooyadii Song waxay dib ugu laabatay koonfurta ka dib markii Jurchen-ka aasaaseen dowladdii Jin ee waqooyiga. Waqtigan waxaa horumaray daabacaadda, ganacsiga badda, iyo isticmaalka lacagta warqadda. Koonfurta Aasiya, boqortooyooyin Hindi ah ayaa isku hardiyay, halka duullaanno ka yimid waqooyi-galbeed ay bilaabeen isbeddel siyaasadeed oo dheeraaday. Bartamaha Aasiya, qabaa'ilka reer-guuraaga ah ee bannaanka waxay hoy u ahaayeen isbeddello awood oo qarniga xiga natiijooyin waaweyn dhaliyay.
Aqoon iyo dhaqan
Turjumaadda buugaagta Giriigga iyo Carabiga oo loo rogay Laatiin — gaar ahaan Toledo iyo Sisiliya — waxay Yurub u keentay xisaab, falsafad iyo caafimaad. Isla waqtigaas, culimo Muslim ah iyo kuwa Yuhuudi ah waxay ku sii socdeen falsafad iyo cilmiga xiddigiska. Suugaanta luqadaha deegaanka ayaa bilaabatay inay meel ka hesho qoraalka rasmiga ah.