Safarka Wakhtiga

Safarka wakhtigu waa fikrad sheegaysa in shay ama qof uu ka guuri karo hal xilli oo wakhti ah oo uu tegi karo xilli kale, ha ahaato mid soo hor maray (mustaqbal) ama mid soo dhaafay (waagii hore). Fikraddu waxay caan ku tahay suugaanta khayaaliga sayniska, laakiin sidoo kale waxay ka soo muuqataa doodaha fiisigiska nadhariga (theoretical physics) marka la eegayo qaab-dhismeedka waqtiga.

Fiisigiska casriga ah, waqtigu ma aha wax madax-bannaan oo isku mid ah qof kasta. Nadariyadda isu-dhigmidda (relativity) ee Albert Einstein waxay muujisay in socodka saacaddu uu ku xiran yahay xawaaraha iyo xoogga cuf-jiidashada. Taasi waxay keentay in tegidda mustaqbalka la tixgeliyo mid nadhari ahaan suurtogal ah, halka noqoshada waagii hore ay weli tahay mid muran badan leh.

Waqtiga iyo isu-dhigmidda

Nadariyadda isu-dhigmidda gaarka ah waxay sheegaysaa in saacadda shay si xawli ah u socda ay u socoto si ka gaabis badan marka laga eego goob deggan. Waxaa loo yaqaan 'fidsanaanta wakhtiga' (time dilation). Nadariyadda isu-dhigmidda guud waxay ku darsataa in saacadaha ku dhow shay cuf weyn leh ay sidoo kale gaabiyaan. Labada saameyn waa la cabbiray, tusaale ahaan saacadaha atomiga ah ee la saaray dayax-gacmeedyada iyo diyaaradaha; nidaamka GPS wuxuu u baahan yahay in la saxo saameyntan si loo helo goob sax ah.

Tegidda mustaqbalka

Sida fiisigiska caadiga ah loo fahmay, hal-jiho oo 'safar' ah way suurtogal tahay: qof u dhaqaaqa xawaare aad ugu dhow xawaaraha iftiinka, ama ku nool meel cuf-jiidasho xooggan leh, wuxuu waqti yar kula kulmi doonaa halka goobo kale ay waqti dheer soo mareen. Marka uu ku soo noqdo, wuxuu arki karaa mustaqbalka dadka kale. Tani ma aha jab ku yimid sharciyada fiisigiska, laakiin waxay u baahan tahay tamar iyo tignoolajiyad aan hadda la haysan.

Noqoshada waagii hore iyo caqabadaha

Xalalka qaar ee isla'egyada isu-dhigmidda guud waxay soo jeediyaan qaab-dhismeedyo sida 'wormhole' (marin dhex-mara meel-bannaanka) ama duubab wakhti oo isku soo laabta, kuwaas oo si nadhari ah u oggolaan kara noqoshada waagii hore. Hase yeeshee, xalalkaas badanaa waxay u baahan yihiin cuf ama tamar taban, oo aan la ogaanin inay ku jirto dabeecadda. Sidaas darteed fiisigis-yahanno badan ayaa u arka inay yihiin natiijooyin xisaabeed oo aan la hubin inay dhab ahaan jiraan.

Is-burinta macquulka ah

Doodda ugu caansan waa 'is-burinta awoowaha': haddii qof waagii hore u laabto oo uu joojiyo dhalashadiisa, sidee ayuu markaas u safri karay? Jawaabaha la soo jeediyay waxaa ka mid ah mabda'a is-waafajinta oo sheegaya in wax kasta oo dhaca ay tahay inay la jaan-qaadaan taariikhda horeba u dhacday, iyo fikradda adduunyo badan oo isbarbar socda oo isbeddelku uu ka dhaco laan kale. Midna hadda si tijaabo ah looma xaqiijin.

Suugaanta iyo dhaqanka

Safarka wakhtigu wuxuu noqday mid ka mid ah mowduucyada ugu badan ee khayaaliga sayniska. Buugga H. G. Wells ee 'The Time Machine' (1895) ayaa caan ka dhigay fikradda mishiin gaar ah oo qofka geeya waqtiyo kale. Tan iyo markaas, filimo, riwaayado iyo sheekooyin badan ayaa isticmaalay fikradda si loo baaro su'aalo ku saabsan doorasho, masiir iyo mas'uuliyad.