Salfar

Salfar (Ingiriisi: Sulfur, Carabi: كبريت) waa curiye kiimikaad oo calaamaddiisu tahay S. Waa curiye aan bir ahayn (non-metal), oo qaabkiisa caadiga ah ee heerkulka qolka ku jira yahay adag, jaalle, oo si sahlan burburaya marka lagu garaaco. Molecule-yada salfarka ee ugu badan waxay ka kooban yihiin siddeed atam oo goobaabin ah, taas oo loo qoro S8.

Salfar waxaa laga helaa dhulka isagoo qaab saafi ah ku jira, gaar ahaan meelaha folkaanaha iyo ilaha kulul, iyo sidoo kale isagoo ku milmay macdanno kala duwan sida pyrite iyo gypsum. Waxaa kaloo ka mid ah waxyaabaha ku jira shidaalka fosilka, saliidda iyo gaaska dabiiciga, halkaas oo laga saaro inta lagu jiro habka nadeynta shidaalka.

Sifooyinka kiimikaad

Salfar wuxuu leeyahay lambar atam 16 oo ku yaal kooxda lixaad ee shaxda xilliyeed, isla kooxda oksijiinta. Wuxuu isku darsami karaa curiyeyaal badan, waxaana samaysa xeryahood muhiim ah sida hydrogen sulfide (H2S), oo ur xun leh oo u eg ur ukun qudhun ah, iyo sulfur dioxide (SO2), oo soo baxa marka salfarka la gubo. Salfar wuxuu leeyahay heerar oksideyn kala duwan, taas oo u suurtogelisa inuu samaysto xeryo kala duwan.

Isticmaalka warshadaha

Isticmaalka ugu weyn ee salfarka waa soo saarista aashitada salfarka (sulfuric acid, H2SO4). Aashitadan waxaa loo isticmaalaa samaynta bacriminta beeraha ee fosfoorka, habka batteriyada, iyo hawlgallada macdan-qodista. Sidoo kale salfarka waxaa loo isticmaalaa habka 'vulcanization' ee caagga (rubber), oo lagu adkeeyo caagga, iyo samaynta dawooyinka cudurada dhirta iyo maydhashada.

Doorka nolosha

Salfar waa mid ka mid ah curiyeyaasha nolosha u lagama maarmaan ah. Waxa uu ka mid yahay dhismaha aminoosayidyada cysteine iyo methionine, kuwaas oo qayb ka yihiin borotiinada. Xiriirinta salfar-salfar (disulfide bonds) waxay caawisa in borotiinadu qaab adag yeeshaan. Bakteeriyada qaar waxay salfarka u isticmaalaan sida il tamar, gaar ahaan meelaha aan oksijiin lahayn.

Arrimaha deegaanka

Marka shidaalka salfar ku jira la gubo, sulfur dioxide wuxuu hawada galaa, halkaas oo uu ka dhalin karo roobka aashitada (acid rain), oo saameeya harooyinka iyo dhirta. Sababtaas dartii, dalal badan waxay soo saareen sharciyo xaddidaya inta salfar ee shidaalka gaadiidka iyo maraakiibta ku jirto, taas oo horseeday in warshadaha shidaalka ay salfar badan ka saaraan badeecadahooda.