Sidee Noloshu Ku Bilaabatay?
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
1 luqadood
Su'aasha ah sidee noloshu ku bilaabatay waxay ka mid tahay mowduucyada ugu waaweyn ee cilmiga bayoolajiga iyo kiimikada. Aragtida guud ee saynisyahannadu ku shaqeeyaan waxay tiraahdaa in nolosha hore ka soo baxday walxo kiimiko oo aan noolayn, iyadoo tallaabo tallaabo isu beddeshay nidaamyo isku dhaafsan oo is-taranaya. Habkaas waxaa loo yaqaan 'abiogenesis' (soo baxa nolosha oo aan noolayn ka timid).
Dhulka waxaa lagu qiyaasaa inuu leeyahay ku dhawaad 4.5 bilyan oo sano. Calaamadaha ugu horreeya ee lagu sheegayo nolol waxay ka soo baxaan dhagaxyo aad u duug ah, iyadoo qiyaasuhu u dhexeeyaan 3.5 ilaa 4 bilyan sano. Taasi macnaheedu waa in nolosha bilowgeedu ka dhacay marxalad hore ee taariikhda meeraha, laakiin faahfaahinta habka weli lama xaqiijin.
Walxaha aasaasiga ah
Nolosha waxay ku dhisan tahay walxo kiimiko oo la yaqaan: amino acids (dhismaha borotiinada), nucleotides (dhismaha DNA iyo RNA), iyo dufanka lipids-ka ah ee sameeya derbiga unugga. Tijaabooyin la sameeyay qarnigii 20-aad, oo ay ugu caansan tahay tijaabadii Miller iyo Urey ee 1950-meeyadii, waxay muujiyeen in amino acids ay iskood ugu samayn karaan gaas iyo biyo marka lagu shubo tamar sida danabka. Taasi ma caddaynayso in sidaas dhab ahaan dhacday, laakiin waxay muujisay in dhismayaasha aasaasiga ah aysan adkayn in ay bilaabmaan.
Aragtida adduunka RNA
Mid ka mid ah aragtiyaha ugu caansan waa 'RNA world' (adduunka RNA). Waxay soo jeedinaysaa in RNA — molecule la mid ah DNA laakiin hal xariiq ah — uu si wada jir ah u qaadi karo laba shaqo: kaydinta macluumaadka iyo dedejinta falcelinta kiimikada. Sidaas awgeed, nidaam RNA ku salaysan ayaa laga yaabaa inuu ka horreeyay nidaamka casriga ah ee DNA iyo borotiinka. Caqabadda ugu weyn ee aragtidan waa sida RNA dhammaystiran ugu samayn kartay xaalado dabiici ah.
Meesha ay ka bilaabatay
Waxaa jira dood ku saabsan meesha ay nolosha ka bilaabatay. Qaar waxay soo jeediyaan ilaha kulul ee badda hoosteeda (hydrothermal vents), halkaas oo tamar kiimiko iyo macdano isku yimaadaan. Qaar kalena waxay tilmaamaan balliyo yaryar oo dhulka sare ah oo si joogto ah u qallala oo dib u buuxsama, taas oo kaalmayn karta isku xirka molecule-yada. Aragti kale, oo la yiraahdo panspermia, waxay tiraahdaa in walxaha aasaasiga ah laga keenay meel bannaan iyada oo loo marayo shimbiro-dhagax (asteroids iyo comets); si kastaba, taasi kaliya waxay u wareejinaysaa su'aasha meel kale.