Tufaax

Tufaax waa miro cad-cad oo laga soo goosto geed la yiraahdo Malus domestica, oo ka tirsan qoyska Rosaceae (qoyska ubaxa 'rose'). Geedku waa mid dhaadheer oo caleentiisu dayrta dhacdo, wuxuuna guga soo saaraa ubax cad ama casaan khafiif ah. Miraha waxay leeyihiin maqaar midab kala duwan leh — casaan, cagaar ama huruud — hilib qoyan oo macaan ama dhanaan, iyo xudun ku jira abuur yaryar.

Tufaaxa waxaa lagu beeraa gobollo badan oo dunida ah, gaar ahaan meelaha cimiladoodu qabow tahay xilliga jiilaalka. Nooc kasta oo la yaqaan (variety) wuxuu ka dhashaa xulasho iyo taranshid la sameeyay muddo dheer; nooca la beero badanaa lagu taransiiyaa qaab la yiraahdo tallaal (grafting) halkii abuur laga isticmaali lahaa, si midhuhu u ahaadaan kuwo isku mid ah.

Asalka iyo faafitaanka

Cilmi-baarayaashu waxay tufaaxa la beero ku xiraan nooc duurjoog ah oo ka soo jeeda bariga dhexe ee Aasiya, gaar ahaan buuraha Aasiya Dhexe. Waddooyinka ganacsiga ee hore ayaa miraha iyo abuurka geeyay Bariga Dhexe iyo Yurub, halkaas oo dadku sii kordhiyeen noocyada. Kadib safarrada Yurubiyaanka, tufaaxa waxaa la geeyay Ameerika, Awstaraaliya iyo koonfurta Afrika.

Beerista

Geedka tufaaxu wuxuu u baahan yahay xilli qabow oo uu nasto (dormancy) si uu ubax u soo saaro. Sababtaas awgeed, beeruhu waxay ku badan yihiin gobollada dhexdhexaadka ah ee cimilada leh xilliyo kala duwan. Inta badan noocyadu waxay u baahan yihiin geed kale oo ubaxiisu isku waqti la yahay si loo dhalaaliyo (pollination), taasoo shinnidu badanaa fuliso. Beeraleyda waxay geedaha jaraan si iftiinku u galo, waxayna la tacaalaan cayayaanka iyo cudurrada fangaska ee caleenta iyo miraha ku dhaca.

Isticmaalka iyo nafaqada

Tufaaxa waxaa loo cuni karaa si cusub, waxaana laga sameeyaa casiir, aakhir (cider), khal, jam iyo miro qalalan. Wuxuu ku jiraa buskud iyo doolshe badan. Miruhu waxay ku hodan yihiin biyo iyo fiber (xubnaha caloosha caawiya), waxayna leeyihiin fiitamiin C xaddi dhexdhexaad ah. Maqaarka ayaa fiberka iyo dheecaannada dabiiciga ah inta badan ku jiraan.

Kaydinta

Tufaaxa waa mid muddo dheer la kaydin karo marka la barafiyo. Warshadaha waxay isticmaalaan qol xakameysan oo hawadiisa oksijiinta la yareeyay (controlled atmosphere), taas oo hoos u dhigta xawaaraha uu miruhu ku bislaado. Sidaas awgeed suuqa ayaa laga heli karaa tufaax sanadka oo dhan, xilli-goostuhu ha ahaado dayrta oo keliya.