Waalis

Waalis (Ingiriisi: Wales; Waalish: Cymru) waa dal ku yaal galbeedka jasiiradda weyn ee Great Britain, waana mid ka mid ah afarta dal ee sameeya Boqortooyada Midowday. Xadka bari wuxuu la wadaagaa Ingiriiska, halka dhinacyada kale ay ku xeeran yihiin badda: Badda Irish dhinaca waqooyi, Badda Waalis dhinaca galbeed, iyo marinka Bristol Channel dhinaca koonfureed. Caasimaddiisa iyo magaaladiisa ugu weyn waa Cardiff (Caerdydd), oo ku taal koonfurta.

Dadweynaha Waalis wuxuu ku dhow saddex milyan. Laba luqad rasmi ah ayaa la isticmaalaa: Ingiriisi iyo Waalish, taasi oo ka mid ah luqadaha Keltiga. Waalish waxaa lagu barbaarin dugsiyada, waxaana ku muuqata calaamadaha waddooyinka iyo warbaahinta rasmiga ah. Isticmaalka luqadda ayaa aad u kala duwan yahay gobolada — waxay ka xoog badan tahay waqooyiga iyo galbeedka.

Juqraafi

Dhulka Waalis inta badan waa buuro iyo dooxooyin. Gobolka Snowdonia (Eryri) ee waqooyiga wuxuu leeyahay buuraha ugu dhaadheer, oo ay ugu sarreyso Snowdon (Yr Wyddfa). Xeebaha waa dheer oo laalaab badan, waxaana ka mid yihiin gacanno iyo jasiirado yaryar. Dooxooyinka koonfureed (South Wales Valleys) waa aagagga dadku ugu badan yahay, iyagoo taariikh dheer ku leh macdanta dhuxusha.

Taariikh

Ka hor xoraysiga, aagga waxaa degganaa dad Britoon ah oo ku hadlayey luqado Keltig. Boqortooyada Roomaanka way qabsatay qayb ka mid ah. Qarniyada dhexe, Waalis waxay ka koobnayd boqortooyooyin yaryar oo kala firidhsan, oo mararka qaar hoggaamiye keliya isku keenayey. Qarniga 13-aad, boqorka Ingiriiska Edward I wuxuu la wareegay xukunka, waxaana la dhisay taxane qalcado. Qarniga 16-aad, sharciyo la yiraahdo Laws in Wales Acts ayaa Waalis sharci ahaan ku daray nidaamka Ingiriiska.

Dowladnimo iyo maamul

Laga bilaabo dabayaaqadii qarnigii 20-aad, Waalis waxay heshay nidaam awood-wareejin (devolution) ah. Baarlamaanka Waalis (Senedd Cymru) iyo dowladda Waalis waxay maamulaan arrimo sida caafimaadka, waxbarashada, bay'ada iyo dhaqanka. Arrimaha difaaca, arrimaha dibadda iyo qayb ka mid ah cashuuraha waxaa hoos yimaada baarlamaanka Boqortooyada Midowday ee London. Waalis waxay sidoo kale u dirtaa xildhibaano golaha guud ee Westminster.

Dhaqaale iyo dhaqan

Qarniyadii 19-aad iyo 20-aad, dhaqaalaha wuxuu ku tiirsanaa macdanta dhuxusha, birta iyo dekedaha dhoofinta. Xiritaanka miinooyinka qarniga 20-aad dabayaaqadiisa ayaa keenay isbeddel xagga adeegyada, dalxiiska iyo warshadaha cusub. Dhaqanka Waalis wuxuu caan ku yahay heesaha kooxaha (choir), tartamada gabayada iyo muusikada ee Eisteddfod, iyo ciyaaraha rugby iyo kubbadda cagta. Astaanta calanka waa masduulaaga cas.