Wiyil
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
145 luqadood
Wiyil (Rhinocerotidae) waa qoys xayawaan naasley ah oo ka mid ah kooxda Perissodactyla, taas oo ah xayawaanka qoobka leh ee tirada faraha/qoobka uu yahay mid aan siman (dhinacan waxaa ku jira faraska iyo tapir-ka). Wiyilku waa xayawaan waaweyn oo maqaarkoodu qaro weyn yahay, lugaha gaagaaban yihiin, oo caadi ahaan mid ama laba gees ay ka soo baxaan sanka iyo aroortiisa.
Geeska wiyilka ma aha lafo sida geesaha lo'da; wuxuu ka kooban yahay keratin, isla walaxda ka samaysan timaha iyo ciddiyaha. Wiyilku waa cunto-caws (herbivore): wuxuu cunaa caws, caleemo iyo laamo. Indhuhu waa kuwo daciif ah, laakiin dhegaha iyo urta way xasaasi yihiin, waxayna ugu badan ku tiirsadaan si ay deegaanka u aqoonsadaan.
Noocyada
Waxaa jira shan nooc oo hadda nool. Laba ka mid ah waxay ku nool yihiin Afrika: wiyilka cad iyo wiyilka madow — magacyadu kama hadlayaan midabka, ee waxay ku kala duwan yihiin qaabka afka iyo habka cunista, wiyilka cad wuxuu leeyahay bushimo ballaaran oo caws dhulka ka daaqa, wiyilka madowna bushimo fiiqan oo caleemo laamaha ka jara. Saddexda kale waxay ku nool yihiin Aasiya: wiyilka Hindiya (mid gees leh), wiyilka Jaawa iyo wiyilka Sumatra.
Nolosha iyo taranka
Wiyilku inta badan kelinimo ayuu ku noolaadaa, marka laga reebo hooyada iyo ilmaheeda; wiyilka cad ayaa mararka qaar kooxo yaryar sameeya. Uurku waa mid dheer, in ka badan hal sano, badanaana hal dhal ayaa la dhalaa. Cimriga dabiiciga ah wuxuu gaari karaa afartan sano ama ka badan. Wiyilku wuxuu isticmaalaa dhoobo iyo boodh si uu jirka u qaboojiyo oo cayayaanka uga hortago.
Halista dabar-goynta
Noocyada wiyilka intooda badan waxay ku jiraan heerar halis ah oo liiska noolaha khatarta ku jira. Sababaha ugu waaweyn waa ugaadhsiga sharci-darrada ah ee geeska loo doonayo — geeska waxaa lagu iibiyaa suuqyada sharci-darrada ah, gaar ahaan daaweynta dhaqameed iyo qurxinta — iyo sidoo kale burburka deegaanka. Dawladaha iyo hay'adaha ilaalinta waxay ku dadaalaan ilaalinta beeraha dabiiciga ah, gooynta geeska si looga hortago ugaadhsiga, iyo xakameynta ganacsiga caalamiga ah.