HalbeegEnsaykloobediya furanIn English
BogWadahadalAkhriFiiri taariikhda

Xiriirka Turkiga iyo Soomaaliya

Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English

9 luqadood

“Xiriirka Turkiga iyo Soomaaliya” waxa uu tilmaamayaa xidhiidhka labada dal ee Turkiga iyo Soomaaliya, gaar ahaan wejiga cusub ee bilaabmay sannadkii 2011 ka dib abaartii weynayd. Turkigu wuxuu noqday mid ka mid ah dawladaha shisheeye ee ugu muuqda Muqdisho, isaga oo isku daraya gargaar bini'aadannimo, maalgashi dhaqaale, tababar ciidan iyo adeegyo bulsho.1

Xiriirku wuxuu leeyahay laba dhinac oo la isku hayo: dhinac ahaan waxa la sheegaa in Turkigu keenay maalgashi degdeg ah oo ay dawladaha kale ka gaabiyeen; dhinaca kalena waxa la weydiiyaa heerka hufnaanta ee heshiisyada iyo saameynta siyaasadeed ee ka dhalatay.2

Taariikhda hore

Xidhiidhka waxa laga raad gelin karaa xilligii Boqortooyadii Cusmaaniyiinta, markii xeebaha Soomaaliya qaarkood ay xidhiidh ganacsi iyo mid diimeed la lahaayeen dhulalka Cusmaaniyiinta ee Berbera iyo Badda Cas. Xidhiidhkaas ma ahayn mid joogto ah, mana uusan noqon salka wejiga casriga ah.3

Soo noqoshada 2011

Bishii Agoosto 2011, xilli abaar iyo macluul halis ah ay ka jireen gudaha dalka, Ra'iisul Wasaaraha Turkiga wuxuu booqday Muqdisho. Booqashadaas waxa loo tixgeliyaa mid muhiim ah maxaa yeelay waxay ahayd tan ugu horreysay ee hoggaamiye ka socda dal ka baxsan Afrika uu Muqdisho ku yimaado ku dhawaad labaatan sano.1

Ka dib booqashadaas, Turkigu wuxuu dib u furay safaaraddiisa Muqdisho, wuxuuna bilaabay barnaamijyo gargaar oo si toos ah loo maareeyo, halkii laga marin lahaa hay'adaha caalamiga ah ee Nairobi ka shaqeeyay. Habkan toos ah ayaa noqday astaanta ugu weyn ee siyaasadda Turkiga ee Soomaaliya.2

Maalgashi iyo adeegyo

Laga soo bilaabo 2012, shirkadda duulimaadyada qaranka Turkigu waxay bilowday duulimaado toos ah oo isku xira Istanbul iyo Muqdisho. Tani waxay dib u furtay marin cirbixiyeed oo muddo dheer xidhnaa.4

Shirkado Turki ah ayaa qandaraas ku maamula laba xarumood oo istiraatiiji ah: garoonka diyaaradaha caalamiga ah ee Aadan Cadde (laga bilaabo 2013) iyo dekedda Muqdisho (laga bilaabo 2014). Heshiisyadu waxay saldhig u yihiin qayb weyn oo ka mid ah dakhliga dawladda dhexe, taas oo xidhiidhka ka dhigaysa mid dhaqaale ahaan qoto dheer.51

Hubanti la'aanQaybta dakhliga ee dawladda dhexe ka hesho heshiisyadan si joogto ah looma daabacin. Tirooyinka la heli karo waxay ka yimaadeen ilo is khilaafsan; tan iyo hadda ma jiro xisaabaad madax banaan oo la xaqiijiyay.

Iskaashiga ammaanka

Bishii Sebtembar 2017 waxa Muqdisho laga furay xarun tababar oo militari ah oo Turkigu maalgeliyo, taas oo ah saldhigga tababar ee ugu weyn ee Turkigu dibadda ku leeyahay. Xarunta waxa lagu tababaraa cutubyo ka tirsan Ciidamada Qaranka Soomaaliyeed, oo ay ka mid yihiin cutubyada gaarka ah.5

Tababarku wuxuu qayb ka yahay dadaalka lagu dhisayo ciidan qaran oo awood u leh inuu la wareego mas'uuliyadda ammaanka marka howlgalka Midowga Afrika uu yaraado. Su'aasha weli furan waa in cutubyada la tababaray ay noqon karaan kuwo ka madax banaan siyaasadda qabyaalad ee gudaha.6

Waxbarasho iyo caafimaad

Barnaamij deeq waxbarasho oo dawladda Turkigu maalgeliso ayaa sannad walba u fasaxa arday Soomaaliyeed inay jaamacadaha Turkiga wax ka bartaan. Sidoo kale, isbitaal weyn oo Muqdisho ku yaal ayaa la dayactiray waxaana lagu maalgeliyay taageero Turki, isagoo hadda ah mid ka mid ah xarumaha caafimaad ee ugu waaweyn caasimadda.4

Dooddaha

Xiriirka waxa ka jira dood aan la xallin. Kuwa taageersan waxay sheegaan in Turkigu bixiyay maalgashi dhab ah oo dhisay xarumo shaqeynaya, halka kuwa dhaleeceeya ay su'aal ka keenaan hufnaanta heshiisyada iyo inta ay dawladda dhexe ku tiirsan tahay hal dhinac. Aragtiyaha kala duwan waxa lagu daabacay qaybta hoose ee maddaan, mid walbana wuxuu leeyahay saxeexe iyo bayaan.17

Hubanti la'aanDhacdooyinka sannadaha 2025–2026 lagama helin ilo la xaqiijiyay markii maddaan la qorayay. Qaybtan waxay u baahan tahay cusbooneysiin.

Aragtiyo kala duwan

Mowduucan waa mid lagu kala aragti duwan yahay. Hoos waxa ku qoran aragtiyo saxeexan oo iskuul kasta uu leeyahay bayaan cad.

Iskuulka Turkiga ee Geeska Afrika
jihayn: TR

Maalgashiga Turkigu waa mid dhab ah oo natiijo muuqata dhaliyay. Marka la barbar dhigo dawladaha kale ee ballanqaadyo badan sameeyay, Turkigu wuxuu dhisay xarumo hadda shaqeynaya: garoon, deked, isbitaal iyo xarun tababar. Habka toos ah — iyada oo aan la marin hay'ado dhexdhexaad ah — ayaa sababay in mashruucyadu dhaqso u dhammaadaan. Dhaleeceynta ku saabsan hufnaanta waa mid la tixgelin karo, laakiin waa in lala barbar dhigaa heerka hufnaanta ee heshiisyada kale ee dalka, ee lama filaan ah in hal dhinac keliya la cabbiro.

Bayaanka iskuulka

Wuxuu joogitaanka Turkiga ee Soomaaliya iyo siyaasadda Geeska Afrika ka akhriyaa muraayadda mudnaanta siyaasadda dibadda ee Turkiga. Doorka Turkiga wuxuu si ka wanaagsan uga eegaa actor-yada kale ee dibadda, wuxuuna badanaa isticmaalaa ilo Turki ah. Jihayntan waa mid la sheegay: qayb kasta oo iskuulkan laga qoro waxa loo bandhigaa akhristaha iyada oo ay la socoto qoraalkan, keligeedna looma isticmaalo salka xaqiiqada.

Iskuulka Dhaqaale-Siyaasadeed Dhaleeceeya

Su'aasha muhiimka ah maaha in maalgashi dhacay iyo in kale, ee waa yaa leh awoodda go'aanka. Marka laba xarumood oo dakhliga qaranka ugu weyn keena ay ku jiraan gacanta shirkado shisheeye oo heshiisyadoodu aanay guud ahaan la daabicin, dawladda dhexe waxay noqotaa mid ku tiirsan hal dhinac. Gargaarka bini'aadannimo iyo qandaraaska ganacsi waa laba shay oo kala duwan; marka la isku daro, waxa dhalata xidhiidh aan sinnayn.

Bayaanka iskuulka

Gargaarka dibadda, nidaamka deynta iyo socodka raasumaalka wuxuu u akhriyaa xiriir xukun-saarid ah. Wuxuu si qaab-dhismeed ah u shakisan yahay dhexdhexaadnimada hay'adaha caalamiga ah. Falanqaynta actor-ka dibadda, danta ayuu ka dhigaa sharraxaadda caadiga ah.

Iskuulka Ammaanka Reer Galbeedka

Dhinaca tababarka, natiijadu waa mid la qiyaasi karo: cutubyada la tababaray waxay muujiyeen awood howlgal oo ka wanaagsan celceliska ciidanka. Laakiin tababar keligiis ma dhiso ciidan qaran. Haddii cutubyada tayada leh ay ku xidhnaadaan xidhiidh siyaasadeed gaar ah, khatarta ah in ay noqdaan ilaalada koox siyaasadeed halkii ay noqon lahaayeen hay'ad qaran way sii jirtaa. Tan waa cabsi ku saabsan qaab-dhismeed, ma aha mid ku saabsan dhinaca tababaraya.

Bayaanka iskuulka

Wuxuu hor mariyaa maaraynta khatarta iyo waxtarka militari. Al-Shabaab wuxuu marka hore u arkaa arrin ammaan. Wuxuu inta badan wadaagaa aaminsanaanta qaab-dhismeedka ammaanka reer Galbeedka — taasi waa mowqif, ma aha meel dhexdhexaad ah.

Ilaha

  1. BSomalia and the Gulf Crisis / Turkey's role in the Horn — International Crisis Group
    Kurumsal analiz; bölgesel rekabet çerçevesinden.
  2. BTurkey's Presence in Somalia: A Humanitarian Approach — Journal of Eastern African Studies
    Akademik saha çalışması.
  3. BThe Ottoman Scramble for the Horn of Africa — Princeton University Press
  4. CTurkish Airlines resumes Mogadishu route; hospital reopens — Hiiraan Online
  5. AReport of the Panel of Experts on Somalia — United Nations Security Council
  6. BSomali security sector reform and force generation — Institute for Security Studies Africamacluumaad dheeraad
  7. BAid, contracts and leverage in Mogadishu — Rift Valley Instituteka soo horjeeda
Qeybaha:573 eray · 7 ilo · 3 aragtiyo kala duwan