Xuquuqda dadka

Xuquuqda dadka, oo sidoo kale loo yaqaan Xuquuqda Aadamaha, waa xuquuq lagu tilmaamo in qof kasta uu ku leeyahay dabeecaddiisa bini-aadamnimo, iyada oo aan lagu xidhin qowmiyad, jinsi, diin, luqad, aragti siyaasadeed ama xaalad dhaqaale. Fikradda udub-dhexaadka u ah waa in dowladuhu ay leeyihiin waajibaad ay ku ilaaliyaan xuquuqahaas, kuna hirgeliyaan sharci iyo hay'ado.

Qoraalka ugu caansan ee arrintan waa Baaqa Caalamiga ah ee Xuquuqda Aadamaha, oo Golaha Guud ee Qaramada Midoobay uu ansixiyay 1948. Baaqu ma aha heshiis sharci ku qasbaya dowladaha, laakiin waxa uu noqday saldhig loo adeegsado heshiisyo dambe iyo dastuurro qaran.

Nooca xuquuqaha

Caadi ahaan waxaa loo kala saaraa laba qaybood oo waaweyn. Kow, xuquuqda rayidka iyo siyaasadda: xaqa nolosha, xorriyadda hadalka, xorriyadda isu-imaatinka, maxkamad cadaalad ah, iyo ka ilaalinta jirdilka. Labo, xuquuqda dhaqaalaha, bulshada iyo dhaqanka: waxbarasho, caafimaad, shaqo iyo heer nololeed ku filan. Qaar kale waxay ku daraan xuquuq wadaag ah sida horumar iyo deegaan nadiif ah.

Habka sharciga caalamiga

Qaramada Midoobay waxay soo saartay heshiisyo dhowr ah, oo ay ka mid yihiin axdiyada laba ee 1966 (mid rayid-siyaasadeed, midna dhaqaale-bulsheed), heshiiska ka hortagga takoorka haweenka, iyo heshiiska xuquuqda ilmaha. Dowlad kastaa waxay xor u tahay inay saxiixdo, waxaana jira guddiyo dib-u-eegis ku sameeya warbixinnada dowladaha. Sidoo kale waxaa jira nidaamyo gobol sida kan Yurub, kan Afrika iyo kan Ameerikada.

Hirgelinta iyo caqabadaha

Farqiga u dhexeeya qoraalka iyo dhabta ayaa ah arrinta ugu weyn. Hay'adaha caalamiga ah badanaa ma laha awood ay wax ku qasbaan, waxayna ku tiirsan yihiin cadaadis siyaasadeed, warbixin dadweyne iyo maxkamadaha qaran. Ururrada madaxbannaan sida Amnesty International iyo Human Rights Watch waxay soo ururiyaan xog iyo kiisas, taasoo qayb ka ah nidaamka la xisaabtanka.

Doodaha ku saabsan

Dowlado iyo aqoonyahanno qaar waxay su'aal ka keenaan in qiyamka xuquuqda aadamaha uu ka soo jeedo dhaqan reer galbeed, ayna tahay in dhaqanka maxalliga ah la tixgeliyo. Dhinaca kale, taageerayaasha waxay ku doodaan in qaar ka mid ah xuquuqaha, sida ka hortagga jirdilka iyo addoonsiga, aanay dhaqan-ku-xidhnayn. Dood kale waxay ku saabsan tahay marka amniga qaran lagu sababeeyo xaddidaadda xorriyadaha.